Yahudi dini müziği

[adinserter block=”2″]

İnternete dial-up bağlantıyla girdiğimiz zamanların hevesiyle sörf yapayım derken seferad yahudilerinin dini ilahileriyle karşılaştım. İlahileri  makamların coğrafyamızın makamları olması nedense beni şaşırttı hemde ilgimi çekti. Türkçe pek bir bilgi olmaması üzerine  Wikipediada yer alan “Religious Jewish Music” makalesini merkez alıp diğer online kaynaklardan da bakarak öğrendiklerimi sizlere aktarmaya çalışacağım.
Konu bir dinin içeriği ile ilgili olduğundan herhangi bir anlatım, tercüme hatamıza rastlarsanız uyarmanızı rica ederim.

Yahudi müziğinin kısa tarihi:

En erken sinagok müziği Kudüs mabedinde kullanılan sisteme dayanır. Mişna’ya göre değişmez. Mabed orkestrası 12 enstrumandan, koro ise 12 kişilik erkek okuyucudan oluşur. Başka enstrümanlar kadim yahudiler tarafından bilinse de Mabedin orkestra düzeni değişmez.

Mabedin yıkılmasından sonra ve müteakip yahudi diasporasında müzik başlangıçta yasaklandı. Sonra kısıtlamalar gevşetildi. Piyyutim* (ayinle ilgili şiir) ile yahudi müziği belirli bir kalıba girdi. Koro şefi piyyutim‘i yazarın belirlediği ya da kendine göre melodiye döker. Bu müzik Mabed döneminden kalma bazı ifadeler taşısada genelde her çağın yahudisini ve bulundukları ülkelerin havasını yansıtır. Bu sadece melodi ile alakalı değildir, bu havaya yerel müziklerin oturduğu temel tonalite de dahildir.

Klasik Yahudi dini müziği:

Rönesanstan sonra batı Avrupa yahudi toplulukları Avrupa modelindea volume of psalm bestelenmiş müziğe ilgi göstermeye başladılar. Mantua sarayında (Kuzey italyada) besteci olan Salamone Rossi Monteverdi tarzına benzer barok bir cilt ilahiler yayınladı. Fakat yeniden keşfedileceği 19 yy kadar uzun süre çok meşhur olamadı. 18 yy ‘da Venedik cemaati yahudi olmayan Carlo Grossi ve Benedetto gibi bestecilerin bazı eserlerini komisyonda gözden geçirdiler.

Bazı kaynaklarda 1603’de Hamburg’da İspanyol ve Portekiz sinagoglarında* Klavsen (piyanonın atası olan müzik aleti) kullanıldığı yer almaktadır. Klasik müzik 18yy da Amsterdam cemaatinde ve bir dereceye kadar Hamburg cemaatinde ve bazı diğer yerlerdeki sinagoglarda yaygınlaşmaya başladı. Bu devrin önemli bestecilerinden Abraham de Casseres, Christian Joseph Lidarti’yi ismini zikredebiliriz.

Aşkenazi dünyasında 19yy başlarında Viyana’da Salomon Sulzer çoğunluğu sinagog hizmeti için hazırlanmış, geleneksel yahudi müziğini yansıtan aynı zamanda çağdaşı ve arkadaşı Schubert’in stilini de anımsatan besteler yazdı. Benzer çalışmaları Berlin’de Louis Lewandowski, Paris’te Samuel Naumborg ve Frankfurt’ta Japhet yaptı.

Çağdaş yahudi dini müziği:

20yy da yahudi müziği çok büyük çeşitlenme gösterdi. Dini müzik Shlomo Carlebach’ın nigunlarından, Matisyahu’nu reggae’sine, Pirçei korosundan, Debbie Friedman’ın yahudi feminist folk’una tarzına kadar çeşitlilik göstermeye başladı.

Ortodoks yahudiler çocuklarını kendilerine ait olmayan ve zararlı olduklarını düşündükleri fikirlerden korumak için çocuklarını diğerlerinin müziklerinden uzak tutmaya çalıştılar. Ortodoks yahudileri kendi görüşlerine dini öğretileri, ahlak geleneklerini ve dini hukuku öğretmeye yönelik büyük çapta dini müzik ürettiler. Bu şarkıların sözleri genelde ingilizcedir fakat aralarında Yiddiş ve İbrani dilinde cümleler bulunur.

Kıraat: (Kantilyasyon)

Muhtemelen yahudi seslendirmelerinde yaşayan en eski gelenek Tanah (tevrat ve zeburu kapsayan kitap) okumalarında kullanılan melodilerdir. Bu melodiler yazmalarda her kelimenin üstüne ya da altına gelen özel işaretlerle gösterilir. Yüksek Kutsal Günler, Tisha B’Av, Purim, üç festival tatili, sukkot, pesaç ve Şavuot için özel melodiler vardır ve yanısıra 10 emir, denizin şarkısı ve diğer küçük metin kısımlarında tipik melodiden ayrılan yönler vardır.

İbadet ilahileri:

Dua kitabında Amidah ve Psalmlar gibi bir çok pasaj konuşur gibi okunur ya da ritmik şekilde ilahi gibi okunur : Bazı özgün gruplarda nusak ( ya da nusah) denilen tarzda okunur. Okuyucular Arap müziğindeki makamlara benzer müzikal modları takip eder. Aşkenazi kıraat pratiğinde de en çok kullanılan Adonoi moloch ve Ahavoh rabboh sakalası gibi bir dizi müzikal skalaya ayrılır. Bir çoğunda arap şiirinde kullanılan nicel ölçüler vardır.

Piyyut:

(Çoğulu:piyyutim) Yunanca poietes kelimesinden gelir. Dini şiir anlamında kullanılır. Piyyutların Yotzer, Zulat, Şema, Siluk, Keduşah gibi türleri vardır.

Piyyut yahudi ayin şiiridir ve özellikle şarkı, kıraat ya da ilahi gibi söylenmek için tasarlanmıştır. Piyyutim mişnaik devirden bu yana yazıla gelmiştir. Piyyutların çoğu İbrani ve Aramicedir ve çoğu ibrani alfabesi sırasıyla giden ya da yazarının ismini taşıyan akrostiş tarzları gibi aynı şiirsel şemayı izler.

Sinagoga düzenli gidenler için piyyutim çok tanıdıktır. En iyi bilinen piyyut 11.yy de ispanyada yaşayan Solomon ibn Gabirol’a atfedilen Adon Olam (Dünyanın efendisi)’dır. Şiirsel formu 8 heceli beyittten oluşur ve birçok sinagog ayininden sonra ve Şema rituelinden sonra ve sabah tefillin koyma ritüeli esnasında okunur. Diğer en kutsal kabul edilen piyyutlardan biri meymonidlerin 13 inanç akidesine dayanarak yazılmış Yigdal’dir.

Zemirot:

Zemirot ya da Z’mirot (İbranice: זמירות‎) tekil: zemer/z’mer)

Zemirot ibranice ya Aramaik dillerde söylenen Yahudi ilahilerine denir. Bazende Yiddiş ve Ladino dillerinde de söylenir. En bilinen zemirotlar Şabatta ve yahudi tatillerinde masa etrafında otururken söylenenlerdir. Sebt/Cumartesi gününe has zemirotlar vardır. Yine buna benzer cuma akşamı, cumartesi öyle yemeği ve sebt günü günbatımından hemen önce yenen üçüncü yemeğinde okunur. Kimi zemirotlar daha jeneriktir ve her yemekte veya kutsal vakada söylenebilirler.

[adinserter block=”4″]
[adinserter block=”2″]

Niggun:

Niggun (çoğulu niggunim) ya da Nigun (çoğulu nigunim) ibranicede nağme, melodi demektir. Grup halinde söylenen yahudi dinsel şarkı/melodi türüdür. Vokal müziktir ve sıklıkla bim-bim-bam ya ay-ay-ay gibi seslerin tekrarlanmasıyla icra edilir. Özellikle Hasidik yahudilerin ibadetlerinin merkezinde yer alır. Hasidik nigunim, kaliver nigunim, çabar nigunim diye türleri vardır.Nigunim tarzda, biçimde, duyguda çok farklıklar gösterirler. Bazıları çok yavaş ve düşünce dolu bazıları ise hızlı ve coşkundur.

Pizmon:

Pizmon (çoğulu tekili: pizmonim) yaratıcıyı yüceltmek ve yanı sıra belirli dini öğretilerin öğrenilmesini amaçlayan geleneksel yahudi şarkılarına verilen addır. Pizmonlar ayrıca namaz, sünnet, bar mitzvah, düğün gibi ritüel ve kutlamalarda söylenir. Piyyut’dan ayrı olarak daha ayinseldir.

Pizmonlar geleneksel olarak ortadoğu sefarad yahudileri ile ilişkilendirilmiştir, bununla birlikte aşkenazi yahudilerin zemirot’uyla alakalıdır. En iy bilinen gelenek Halep yahudileri ile ilişkilendirilmiştir. Benzer gelenekler Irak (Irakda şbahot denir) ve Kuzey Afrika yahudilerindedir. Yunanistan, Türkiye, Balkan yahudileri adına koplas denen ve Ladino dilinde olan aynı türde şarkılara sahiptirler.

Bütün pizmonlar müzik makamları altında sınıflandırılmıştır. Pizmon makamlarının bazıları şunlardır: Rast, Acem, Bayat, Nihavend, Saba, Segah, Hicaz, Girkah, Hüseyni, Kürdi, Mahur, Neva ve diğerleri.

Bakaşot:

Bakaşot yüzyıllardır her hafta Şabbat sabahında gece yarısından şafağa kadar Halep sefarad yahudi topluluğu ve diğer cemaatler tarafından söylenen dua, ilahi koleksiyonudur. Özellikle uzun kış gecelerinde söylenir. Rituelin ortalama süresi dört saattir. Bu dini gelenek günümüzde Kudüste Ades sinagokunda, İstanbulda “Şirat Hamaftirim” adıyla ve Arjantinde Şaare Sion sinagokunda yaşamaktadır

 
*İspanyol ve Portekiz yahudileri Sefarad yahudilerinin bir altgrubu olarak kabul edilir. Çoğunluğu Portekiz ve İspanyada zorla katolik yapılmış ailelerin torunlarıdır, sonradan başka ülkelere göç ettikten sonra yahudiliğe geri dönmüşlerdir. Dini ayinlerde İspanyol-Fas ve İtalyan yahudi ayinlerinden etkilenmişlerdir.Kaynaklar:
en.wikipedia.org
myjewishlearning.com
chabad.org

[adinserter block=”4″]
[adinserter block=”3″]