Hikayede plan

İngilizcede plot denilen Türkçede plan ya da anlatı diye çevrilen bir edebiyat terimi bulunmaktadır. Hikaye planı hikayeyi meydana getiren , özellikle bir diğerine bir örgü içinde  bağı bulunan, birbirini takip eden, sebep olan ve etki eden veya basit şekilde tesadüfen olan olaylar.

ARİSTO’NUN GÖRÜŞLERİ:
Aristo poetika kitabında planı (mitos) dramanın en önemli elementi olarak ele almıştır.  Ona göre karakterden bile daha önemlidir. Aristoya göre plan başlangıç, orta ve sondan oluşmalıdır. Olayların anlatımı nedensel olarak bir diğeriyle bilinçli ya da rastlantısal ilişkili olmalıdır.

FREYTAG PLANI:
Gustav Freytag bir hikayede anlatının yapısının tiyatro oyunundaki  beş bölüm gibi beş aşamaya bölündüğünü kabul etmektedir. Serim/Anlatı ya da açıklama (durumu) , yükselan aksiyon (çatışma yoluyla), zirve  (ya dönüş noktası), düşen aksiyon/düşüşü, sonuç ya da çözüm

Freytag Piramid Şekli

Freytag Piramidi

SERİM/ANLATI:

Bu kısımda hikayenin ana karakterleri ile tanıştırılırız. Bir diğeriyle bağlantısı, amaçları ve motivasyonları ve kişiliklerini görürüz. Bu kısmın en önemli kısmı yazının baş kahramanını okuyucu ile tanıştırmaktır. Baş kahramanın ana amacı bu uğurda  düştüğü tehlikeler ya da varsa kazanımlarla tanıştırmak. Bu aşamadan sonra çatışma olan kısım başlar.

KATALİZATÖR

Eylemin yükselişinden önce katalizatör denen olay vardır. Bu anlatının bu noktası çatışmanın başladığı noktadır.
Mesela biri ölür, biri kazanarı ya da kaybeder, birşeyler keşfedilir, baş kahramanın hayatında değişiklik olur, umulmayan birşey olur, ana karakterin hayatını kökten değiştiren birşey olur (hastalık, ölüm, doğum vd).
İki örnek verelim;
*C.S. Lewis tarafından yazılmış “Narnia Günlükleri”nde katalizatör olay Lucy’nin Profesör Digory Kirke’nin evindeki gardropta büyüleyici Narnia ülkesine açılan yol bulmasıdır.
*Rowling’in Harry Potter ve Felsefe Taşı kitabında Hagrid Harry’e gelir onun bir büyücü olduğunu söyler ve onu Hogwarts büyücülük okuluna götüreceğini söyler.

YÜKSELEN AKSİYON:

Freytagın 5 aşamalı yapısında ikinci aşamadır. Bu bölüm karakterlerden birinin ölümü, bir çatışmanın, çekişmenin başlaması gibi birşeyle başlar. Freytaga göre bu aşamada ana karakterlerle tanışılmıştır, bu karakterleri harekete geçiren şeyler, aralarındaki bağlar açıklığa kavuşmuştur ve birbirleriyle mücadeleye girişmeye başlamışlardır.
Bu aşamada ana karakter amacını anlamıştır ve bunu gerçekleştirmek için uğraşır. Önüne çıkan engeller bu aşamada başarılarını engeller, baş kahramanımız bu engelleri aşmaya uğraşır bu aşamada. Bize engellerin nasıl üstesinden geldiğini gösterir.

ZİRVE NOKTASI:

Hikayenin dönüş noktasıdır. Bu noktada ana karakter büyük BİR karar verir bu karar hikayenin kalanını ve kahramınımızın kişiliğini açıklayacaktır, gösterecektir. Hikayenin orta noktasıdır. Ana karakter ilk zorlukları atlatmıştır ve karşı tarafla mücadeleye hazırdır. Genelde baş kahraman ve muhalifi bu aşamaya gelindiğinde kazanmak için bir planı vardır. İşte bu aşamada onları birbirlerine karşı açıkca veya belirgin anlaşılabilir şekilde çatışma içine girmişlerdir.
Bu mücadele karakterlerin birinin kazanması veya kaybetmesiyle sonuçlanır. Planlarının kimi tarafı başarılı olur kimi tarafı rakipleri tarafında boşa çıkarılır genelde. Baş kahraman verdiği kararlarla  ahlaki keyfiyetini , kaderin ona verdiği sonucu vb görür (genelde de olumludur). Tradejilerde baş kahraman yanlış bir karar verir, yanlış hesap onu trajik sona götürür.
Adından da belli olduğu gibi hikayenin en aksiyonlu kısmı bu aşamada gerçekleşir.

DÜŞEN AKSİYON:
Hikayenin bağlantıları yerini bulmaya başlar.  Bununla birlikte genel tansiyon oldukça yükselir ve  genelde bu aşamada işler  ters gider.  Örneğin bu aşamada kötüler avantajlı konumdadır ve zafere yakın gözükürler. Trajedi ve komedilerde genelde iyiler kazanır. Soru ana karakterin bu aşamada hangi tarafta olacağıdır: Okuyucu için hala netlik yoktur.

SONUÇ:
Çözüm: Hikayenin sırrı çözülür.